«ایرادی ندارد رویش ملحفه بکشید؛ فقط مواظب باشید ملحفه ‌تان را باد نبرد!» این را زمستان گذشته رییس‌ پلیس تهران به یکی از نشریات چاپ این شهر گفت و اطمینان داد اگر آنتن ‌های بشقابی ماهواره در معرض دید عموم نباشد، نیروی انتظامی با آن کاری ندارد. اما آن‌ چه به‌ تازگی در صحنه عمومی ایران اتفاق افتاده، به این سهل ‌گیری نسبی پلیس ایران در قبال کسانی که گیرنده ‌های ماهواره‌ ای دارند شبیه نیست.

منع رسمی و چشم ‌پوشی غیررسمی

پیش از این جمله مزاح ‌آمیز سردار احمدرضا رادان، مقام‌ های دیگر نیروی انتظامی - از جمله فرمانده پلیس ایران - بارها تاکید کرده بودند که صرفاً با کسانی برخورد می‌ کنند که تجهیزات ماهواره ‌ای ‌شان از معابر عمومی در معرض دید همگان باشد یا شکایت خصوصی داشته باشند؛ و علاوه بر این مأموران «با مجوز قضائی تنها از روی پشت‌‌ بام ‌ مجتمع‌ های مسکونی آنتن‌ های ماهواره را جمع ‌‌آوری کرده ‌اند و حتی در يک مورد هم وارد منازل مسکونی نشده ‌اند».

با این حال شهروندانی که سر و کارشان به جرم استفاده از گیرنده‌ های ماهواره‌ ای با پلیس می‌افتد، جز آن‌ که تجهیزات ‌شان ضبط می‌ شود و ناچار می‌ شوند دوباره برای تهیه آن ‌ها به خرج بیفتند، 300 هزار تومان هم جریمه می ‌شوند.

پرفروش‌ ترین فیلم این‌ روزهای سینمای ایران، «دایره زنگی»، نیز اشاره ‌ای جدی و اساسی به ماهواره دارد؛ موضوعی که تا چندی پیش از تابو های سفت و سخت در ایران بود. گفته می ‌شود این فیلم پس از دو ماه نمایش، بیش از یک میلیارد تومان فروخته است.

با این‌ که «دایره زنگی» پر است از بازیگران حرفه ‌ای سینمای ایران، اما آن ‌چه بیش از همه در آن به چشم می ‌آید، آنتن‌ های بشقابی روی پشت ‌بام است. اصلاً قصه فیلم درباره پسر جوانی به نام ممّد است که بنا دارد با درآمد یک ‌روزه‌ اش از نصب و تنظیم آنتن ‌های ماهواره ‌ای ساکنان یک آپارتمان در تهران، پولی را که دوستش شیرین لازم دارد، برای او تهیه کند.

تجمع نکن! اسمش را نیار! مصاحبه نکن!

اما مزاح رییس‌ پلیس تهران و دادن اجازه نمایش به فیلمی پرمخاطب که داستانش درباره آنتن‌ های ممنوعه بشقابی است،‌  شباهتی به آن ‌چه به ‌تازگی در صحنه عمومی ایران اتفاق افتاده ندارد. روز جمعه سوم خردادماه، هم‌زمان با سال‌ روز شکست و عقب‌ نشینی نیروهای عراقی از خرم‌شهر در جریان جنگ ایران و عراق، عده ‌ای از مردم تهران در مقابل سفارت کشور امارات عربی متحده تجمع کردند.

به گزارش رادیو زمانه که از هلند برنامه پخش می ‌کند، این تجمع به دعوت شبکه تلویزیونی «کانال یک» (یکی از کانال‌ های فارسی ‌زبان لس ‌آنجلس) و با هدف «اعتراض به تجاوز امارات به نام خلیج فارس» بر پا شده بود. آن تجمع اعتراضی به دلیل این ‌که مجوز قانونی نداشت، با واکنش پلیس ایران روبه‌ رو شد.

یک هفته پیش از آن، در مراسم گشایش «نخستین نشست بین ‌المللی رادیو» که در اصفهان برگزار می ‌شد، خبرها متوجه یک تلویزیون ماهواره ‌ای دیگر شده بود. در آن مراسم ریچارد سمبروک، مدیر سرویس جهانی بی‌بی‌سی و معاون رییس اتحادیه رادیو و تلویزیون ‌های اروپا در صحبت‌ های خود به آغاز به‌ پخش تلویزیون فارسی بی‌بی‌سی در پاییز سال جاری اشاره کرد.

اشاره سمبروک به این شبکه تلویزیونی که حتی هنوز پخش خود را آغاز نکرده، از سوی رسانه ‌های نزدیک به دولت ایران به «تبلیغی مغرضانه برای یک شبکه تلویزیونی ضد نظام» تعبیر شد و اعتراض غلیظ معاون سیاسی ‌امنیتی استانداری اصفهان و همچنین انتقاد رییس رادیوی دولتی ایران را در پی داشت.


مصاحبه پیرموذن ؛ انتقاد از هر دو سو

اعتراض ‌هایی که سخنان سمبروک در پی داشت، گذشته از آن که باعث شد برای نخستین‌ بار به این گستردگی در رسانه ‌های داخلی و رسمی ایرانی درباره تلویزیون فارسی بی‌بی‌سی صحبت شود، نشان داد مقام‌ های ایرانی هنوز چه‌ قدر نسبت به شبکه‌ های ماهواره ‌ای فارسی‌ زبان حساس ‌اند.

 

 این حساسیت را مقام ‌های ایرانی پیش‌ تر نیز در واکنش به گفت ‌وگوی یک نماینده مجلس ایران با تلویزیون فارسی صدای آمریکا نشان داده بودند. چند روز پیش از انتخابات هشتمین دوره مجلس شورای اسلامی در اسفندماه 86، نورالدین پیرموذن که آن ‌زمان به عنوان سخنگوی فراکسیون اصلاح‌ طلبان مجلس هفتم شناخته می‌ شد، در استودیویی در آمریکا جلوی دوربین تلویزیون فارسی VOA نشست.

گفت ‌وگوی پیرموذن با تلویزیونی که بودجه آن را کنگره آمریکا می‌ پردازد، هم انتقاد رییس فراکسیون اصلاح‌ طلبان مجلس را به دنبال داشت که «تمسك به رسانه ‌هاي بیگانه» را محکوم کرده بود و هم انتقاد رییس فراکسیون اصول‌ گرایان را که گفت پيرمؤذن بايد «پاسخ‌ گوی اظهارات خود» باشد. وزیر اطلاعات ایران نیز گفت‌ وگوی پیرموذن با تلویزیون فارسی صدای آمریکا را «زشت و خیانت‌ آميز» خواند.

برنامه‌های ماهواره‌ای برای چند ایرانی؟

گفته می ‌شود در حال حاضر نزدیک به 2 هزار شبكه ماهواره‌ ای با کیفیت خوبی در ایران قابل دریافت هستند. ایرانیان می ‌توانند برنامه ‌های حدود 40 تلویزیون فارسی را تماشا کنند که اگر برنامه سیاسی داشته باشند، محتوای آن اغلب در ضدیت با جمهوری اسلامی است. اما نگرانی مقامات ایرانی از تاثیرگذار شدن تلویزیون ‌های فارسی ‌زبان ماهواره ‌ای، وقتی معنا پیدا می‌کند که برآوردی از میزان دسترسی ایرانیان به گیرنده‌های ماهواره‌ای در دست باشد.

تا دوسال پیش کمتر اطلاع دقیق و قابل‌ اعتمادی درباره میزان گستردگی دسترسی شهروندان ایرانی به گیرنده ‌های ماهواره ‌ای وجود داشت اما مدتی است حتی رسمی ‌ترین مقام ‌های ایران نیز به آمارهایی اشاره می‌ کنند که حاکی از دسترسی نسبتاً فراگیر ایرانیان به گیرنده ‌های ماهواره ‌ای است.

 اولین آمار رسمی درباره میزان دسترسی ایرانیان به برنامه‌ های ماهواره ‌ای، از زبان مديرکل مبارزه با مفاسد اجتماعی پلیس ايران اعلام شد. دوسال ‌پیش سرتيپ احمد روزبهانی در یک نشست خبری گفت آمار پلیس ایران حکایت از دسترسی 35 درصد از مردم اين کشور به برنامه ‌های ماهواره ‌ای دارد.

سعید ابوطالب، نماینده مردم تهران در مجلس شواری اسلامی، در مصاحبه ای که تیرماه سال گذشته انجام داد، خبر داد که بر اساس برآورد نیروی انتظامی، نیمی از مردم شهرهای بزرگ ایران به گیرنده ‌های ماهواره ‌ای دسترسی دارند و در عین حال مرکز پژوهش ‌های مجلس این میزان را نزدیک به 70 درصد برآورد می کند.

سه ماه بعد رییس رادیو و تلویزیون دولتی ایران نیز اعلام کرد بر اساس پیمایش های این سازمان که تنها مجموعه مجاز به پخش رادیو و تلویزیونی در ایران است، 24 درصد از مردم ایران صریحا گفته اند که گیرنده های ماهواره ای دارند و 32.5 درصد نیز گفته اند به ماهواره دسترسی دارند.

 این آمارها همه در حالی تهیه شده اند که با توجه به ممنوعیت رسمی نگهداری از گیرنده های ماهواره ای، احتمال دارد خیلی از مردم نخواسته باشند پاسخی واقعی به پرسش گران این پیمایش ها بدهند.

سه طرح ابتر به جای یک قانون کهنه

با وجود این دسترسی نسبتاً فراگیر و عمومی ایرانیان به گیرنده‌ های ماهواره‌ ای، بیش از 13سال از تصویب تنها قانون مجلس ایران در این باره می‌ گذرد. این قانون که به عنوان «قانون ممنوعيت به‌ كارگيري تجهيزات دريافت از ماهواره» شناخته می ‌شود و در 26 اسفند 1373 تصویب شد، همان‌ طور که از نامش پیداست، هرگونه دست‌رسی ایرانیان به گیرنده‌ های ماهواره ‌ای را منع کرده است.

پس از آن دست ‌کم دوبار دیگر طرح‌ هایی در مجلس مطرح شد که به اندازه قانون سال 73 برای دسترسی شهروندان ایرانی به تلویزیون‌ های ماهواره ای سخت ‌گیر نبوده ‌اند. اولی در مجلس ششم (معروف به مجلس اصلاحات) مطرح شد که بر اساس آن، استفاده از برنامه‌ های شبکه ‌های ماهواره ‌ای که مغايرتی با شئون اسلامی ندارند، بلامانع می‌ شد. آن طرح که در مهرماه 81 از سوی مديرکل اداره توليد و پشتيبانی معاونت سينمايی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، درباره ‌اش اطلاعاتی داده شد، در شواری نگهبان قانون اساسی ایران از تصویب بازماند.

«استفاده مدیریت ‌شده» در مجلس هفتم

طرح دوم برای بازنگری در نحوه دسترسی ایرانیان به تلویزیون ‌های ماهواره ‌ای که تلاشی بود برای زنده ‌کردن طرح متوقف ‌شده در شورای نگهبان، در مجلس هفتم (معروف به مجلس اصول‌ گرا) مطرح شد. بر اساس این طرح که به «طرح استفاده مدیریت ‌شده از ماهواره‌ های پخش ‌مستقیم» معروف شد، توليد، ورود، توزيع و استفاده از تجهيزات دريافت از ماهواره‌ هاى پخش مستقيم جز در مواردى كه قانون تعيين كرده، همچنان ممنوع بود.

تفاوت طرح «استفاده مدیریت ‌شده از ماهواره» با قانون منع‌ کننده قبلی این بود که در کنار این ممنوعیت، رادیو و تلویزیون دولتی ایران موظف می‌ شد حداكثر تا شش ‌ماه پس از تصويب اين قانون با راه‌ اندازى دست ‌کم سه شبكه تلويزيونى سراسری، آن دسته از برنامه ‌هاى شبكه‌ هاى ماهواره ‌اى را كه مغاير با «ارزش‌ ها و مبانى فرهنگ اسلامى و ملى نباشد»، بازپخش کند. بر اساس این طرح همچنین قرار بود مراكز دريافت، مدیریت و پخش ماهواره‌ای (د.م.پ.) در قالب موسساتی خصوصى، برنامه‌ هاى راديو و تلويزيونى را از طریق شبکه ‌های كابلى در ازاى دريافت هزینه ای توافق ‌شده، در اختيار مشتركان خود قرار دهند.

 

به نظر می ‌رسید این طرح با در نظر گرفتن دسترسی گسترده شهروندان ایرانی به گیرنده ‌های ماهواره ‌ای در دستور کار قرار گرفته بود.

 سعید ابوطالب، پیشنهاد دهنده اصلی این طرح و نماینده ‌ای که بیش از همه در پی تصویب آن بود، بارها در صحن مجلس ایران و در مصاحبه ‌هایش با نشریات و با رادیوی دولتی این کشور، تاکید کرد که قانون منع‌ کننده فعلی برای دسترسی به ماهواره، «بی ‌فایده» و «غیر قابل ‌اجرا» ‌ست.

سرانجام در یکی از آخرین جلسه ‌های مجلس هفتم در اردیبهشت 87 و با وجود اصرار ابوطالب بر بررسی یک‌ ساله برای این طرح و امکان فنی اجرای آن، و تاکید او بر ناکارآمد بودن قانون منع ‌کننده مصوب سال 73، مجلس ایران به طرح « استفاده مدیریت ‌شده از ماهواره»، رای منفی داد و این طرح نیز چون اسلاف خود، از دستور خارج شد.

واقع‌بینی یا استیصال؟

برخورد پلیس ایران با تجمعی که گویا به دعوت یک تلویزیون فارسی ماهواره ‌ای برگزار شده، اعتراض ‌ها به مطرح‌ شدن پیش ‌بینی ‌نشده تلویزیون فارسی بی‌بی‌سی در یک نشست بین‌المللی، و انتقادهای غلیظ به گفت ‌و گوی بی‌ سابقه یک نماینده مجلس با تلویزیون فارسی VOA، می ‌تواند نشان ‌دهنده این باشد که مسئولان تصمیم ‌گیرنده در ایران، فعالیت تلویزیون ‌های ماهواره ‌ای فارسی و مطرح‌ شدن و تاثیرگذاری مشهود آن ‌ها را در فضای رسمی ایران برنمی ‌تابند. با این حال دسترسی شهروندان را به این گیرنده ‌ها «زیرسبیلی» رد می‌ کنند و به آن به دیده اغماض می‌ نگرند؛ اغماضی شاید واقع ‌بینانه و شاید از سر استیصال.

برای مطمئن سخن‌ گفتن در این باره، باید تا پاییز آینده صبر کرد که تلویزیون فارسی بی‌بی‌سی پخش خود را آغاز می‌کند و موسم رقابت‌ های انتخاباتی برای دور بعدی ریاست‌جمهوری فرا رسیده است. همچنین می‌توان منتظر بود و دید مجلس هشتم که تازه در آغاز راه است، چه طرحی برای به‌ روز کردن قانون فعلی مقابله با دسترسی به برنامه‌های ماهواره‌ای به میان می‌آورد؛ طرحی که مهم‌تر از همه، باید قابل‌اجرا باشد.

عکس ها از :‌ نیما افشارنادری